آداب و رسوم یزد در شب یلدا (و شهر و روستاهای اطراف)
شب یلدا، که به نام شب چله نیز شناخته میشود، یکی از کهنترین جشنهای ایرانی است که در طولانیترین شب سال، از غروب 30 آذر تا طلوع آفتاب اول دی، برگزار میشود. این جشن باستانی ریشه در فرهنگ ایران باستان و آیین مهر (میتراییسم) دارد و نمادی از پیروزی نور بر تاریکی و تولد دوباره خورشید است.
در یزد، شهری با پیشینه تاریخی و فرهنگی غنی و جایگاه ویژه در آیینهای زرتشتی، شب یلدا با آداب و رسوم خاص و متنوعی برگزار میشود که ترکیبی از سنتهای باستانی، آیینهای مذهبی، و دورهمیهای خانوادگی است. این مقاله به بررسی جامع و دقیق این آداب و رسوم در یزد و شهرها و روستاهای اطراف آن میپردازد، با تمرکز بر مراسمهای خانوادگی، خوراکیهای مرسوم، آیینهای زرتشتیان، و سنتهای خاص مناطق مختلف استان یزد.
تاریخچه و اهمیت شب یلدا در یزد
شب یلدا در یزد، که یکی از مراکز مهم زرتشتیان ایران است، بیش از یک جشن فصلی، آیینی است که پیوند عمیقی با باورهای باستانی و مزداپرستی دارد. یزدیها این شب را به عنوان “شب چله” میشناسند و معتقدند که این شب، که طولانیترین شب سال است، فرصتی برای گرامیداشت نور، گرما، و همبستگی خانوادگی است. در فرهنگ زرتشتی، این شب با تولد ایزد مهر (میترا)، خدای خورشید و نماد عدالت، مرتبط است. یزدیها، چه زرتشتی و چه مسلمان، این جشن را با شور و شوق برگزار میکنند و آن را فرصتی برای تقویت پیوندهای خانوادگی و انتقال سنتها به نسلهای جدید میدانند.
آداب و رسوم خانوادگی در یزد
شب یلدا در یزد با گردهماییهای خانوادگی در خانه بزرگترهای فامیل، معمولاً پدربزرگ و مادربزرگ، گرامی داشته میشود. این شبنشینیها با آیینهایی همراه است که ریشه در فرهنگ باستانی و محلی یزد دارد. خانوادههای یزدی این شب را با پهن کردن سفرهای به نام “میزد” (سفره یلدا) جشن میگیرند که با خوراکیهای نمادین و اشیای آیینی تزئین میشود. این سفره نه تنها نماد برکت و فراوانی است، بلکه فضایی برای گفتوگو، شعرخوانی، و قصهگویی فراهم میکند.
سفره یلدایی یزدیها
سفره شب یلدا در یزد با دقت و هنر چیده میشود و شامل خوراکیها و اشیایی است که هر کدام معنای خاص خود را دارند. اجزای اصلی این سفره عبارتاند از:
- میوههای نمادین: انار (نماد باروری و برکت)، هندوانه (نماد خورشید و محافظت در برابر سرما)، خرمالو، به، نارنج، پرتقال، و ازگیل.
- آجیل و تنقلات: آجیل لرک (آجیلی مقدس در فرهنگ زرتشتی که از هفت مغز مانند پسته، بادام، گردو، فندق، کشمش، انجیر خشک، و خرما تشکیل شده)، گندمک (گندم تفتداده)، نخودچی، و برگههای زردآلو و هلو.
- شیرینیهای سنتی: قطاب یزدی، باقلوا، حاجیبادام، و پشمک.
- غذاهای سنتی: آش شولی یزدی (آشی با سبزیجات محلی مانند اسفناج، شوید، و برگ چغندر، همراه با چغندر، نعناع خشک، و سرکه) و فسنجان (خورشتی با طبع گرم که با آش شولی خنکمزاج تعادل ایجاد میکند).
- اشیای آیینی: آتشدان یا شمع (نماد نور و گرما)، عطردان، و گاهی برسَم (ابزاری زرتشتی برای دعاخوانی).
یزدیها معتقدند که خوردن هندوانه در این شب از سرما و بیماری در زمستان محافظت میکند، و انار به دلیل رنگ سرخ و دانههای فراوانش، نمادی از خورشید و برکت است. همچنین، در برخی خانوادهها، میوهها را از تابستان به روشهای سنتی مانند دفن در خاک یا آویزان کردن از سقف نگهداری میکنند تا در شب یلدا تازه بمانند.
آیین خنچه برون برای تازهعروسها
یکی از زیباترین و برجستهترین رسوم شب یلدا در یزد، آیین “خنچه برون” یا “دامادونیها” است که برای تازهعروسها برگزار میشود. در این رسم، خانواده داماد سینیهای بزرگی (خنچه) را با خوراکیهای یلدایی، هدایا، و تزئینات زیبا آماده میکنند و به خانه عروس میبرند. این خنچهها معمولاً شامل موارد زیر است:
- یک سینی با انار، هندوانه، و سایر میوههای یلدایی که با پارچههای ترمه و روبانهای قرمز تزئین شدهاند.
- یک سینی با آجیل، شیرینیهای سنتی یزدی، و تنقلات.
- یک سینی هدایا مانند لباسهای زمستانه، پارچه، یا زیورآلات برای عروس.
این رسم، که در برخی مناطق یزد هنوز پابرجاست، نمادی از محبت و خیرخواهی خانواده داماد برای عروس است. با این حال، در برخی مناطق، این آیین به دلیل تشریفات افراطی کمرنگ شده، اما در روستاها و خانوادههای سنتی همچنان با سادگی و زیبایی اجرا میشود.
شبنشینی و قصهگویی پای کرسی
یکی از سنتهای قدیمی یزد، شبنشینی پای کرسی است. کرسی، که یک میز چوبی با منقل ذغال در زیر آن است، در شب یلدا به مرکز دورهمیهای خانوادگی تبدیل میشود. خانوادهها دور کرسی جمع میشوند، خوراکیهای یلدایی میخورند، و به قصهگویی و شعرخوانی میپردازند. قصههای محلی مانند داستانهای خیر و شر، سنگ صبور، یا افسانههای زرتشتی توسط بزرگترها نقل میشود. این سنت نه تنها سرگرمکننده است، بلکه راهی برای انتقال فرهنگ و ارزشهای خانوادگی به نسلهای جدید است.
آیینهای زرتشتیان یزد در شب یلدا
یزد، به عنوان یکی از مراکز اصلی زرتشتیان ایران، آداب و رسوم خاصی برای شب یلدا در میان این جامعه دارد که ریشه در باورهای باستانی و آیین مهر دارد. زرتشتیان یلدا را به عنوان شب زایش مهر (میترا) جشن میگیرند و آن را فرصتی برای گرامیداشت نور، عدالت، و دوستی میدانند. برخی از آیینهای زرتشتیان یزد در این شب عبارتاند از:
- افروختن آتش: زرتشتیان معتقدند که آتش در شب یلدا، که طولانیترین و تاریکترین شب سال است، از خانه در برابر نیروهای اهریمنی محافظت میکند. در گذشته، آنها کل شب را دور آتش مینشستند، دعا میخواندند، و به پرستش اهورامزدا میپرداختند. امروزه، این رسم با روشن کردن شمع یا آتشدان کوچک ادامه دارد.
- چیدن میزد: سفره یلدا در میان زرتشتیان به نام “میزد” شناخته میشود و با آجیل لرک، میوههای تازه و خشک، و اشیای آیینی مانند برسَم و عطردان تزئین میشود. این سفره نمادی از برکت و شادکامی است.
- دعاخوانی و نیایش: زرتشتیان در این شب به نیایشگاهها (آتشکدهها) میروند و با خواندن اوستا، برای پیروزی نور بر تاریکی دعا میکنند. این مراسم گاهی با نواختن موسیقی سنتی همراه است.
- خوردن آجیل لرک: این آجیل، که از هفت نوع مغز تشکیل شده، در فرهنگ زرتشتی مقدس است و به عنوان نمادی از فراوانی و تندرستی سرو میشود.
زرتشتیان یزد همچنین معتقدند که خوردن میوههایی مانند انار و هندوانه، که رنگ سرخ دارند، به دلیل شباهت به خورشید، در این شب برکت میآورد. این آیینها، که از دوران باستان تا امروز حفظ شدهاند، نشاندهنده پیوند عمیق زرتشتیان یزد با سنتهای کهن ایرانی است.
نقش جوانان در شب یلدا
جوانان یزدی در شب یلدا نقش فعالی دارند و با خلاقیت خود، به این جشن رنگ و بوی مدرن میبخشند. برخی از فعالیتهای رایج جوانان در این شب عبارتاند از:
- برگزاری دورهمیهای مدرن: جوانان در کافهها یا فضاهای عمومی مانند باغ دولتآباد، دورهمیهای یلدایی برگزار میکنند که با موسیقی سنتی، شعرخوانی، و سرو کیکهای تزئینشده با طرح انار و هندوانه همراه است.
- فعالیت در شبکههای اجتماعی: انتشار عکسهای سفره یلدا، ویدئوهای فال حافظ، یا استوریهای خلاقانه از رسوم یزد، در میان جوانان رایج است.
- مشارکت در خنچه برون: جوانان، بهویژه دامادهای جوان، در تهیه و تزئین خنچههای یلدایی برای عروسها مشارکت میکنند و گاهی با ایدههای مدرن مانند کیکهای یلدایی، این رسم را بهروز میکنند.
- حافظخوانی و قصهگویی: بسیاری از جوانان یزدی در کنار بزرگترها در مراسم حافظخوانی شرکت میکنند و گاهی خودشان اشعار محلی یا داستانهای باستانی را بازگو میکنند.
اتفاقات شهری در یزد در شب یلدا
در سطح شهر یزد، شب یلدا با شور و حال خاصی همراه است. برخی از رویدادهای شهری شامل موارد زیر است:
- گردهمایی در آتشکده یزد: زرتشتیان و برخی از شهروندان مسلمان در آتشکده یزد گرد هم میآیند و با نیایش، شعرخوانی، و موسیقی سنتی، یلدا را جشن میگیرند.
- بازارهای یلدایی: بازارهای محلی با عرضه محصولات ویژه یلدا، مانند انار، هندوانه، آجیل، و شیرینیهای سنتی، حالوهوای جشن را تقویت میکنند.
- برنامههای فرهنگی: برخی از نهادهای فرهنگی و شهرداری یزد برنامههای ویژهای مانند کنسرتهای سنتی، نمایشگاههای خوراکیهای یلدایی، و کارگاههای شعرخوانی برگزار میکنند.
- رستورانها و کافهها: بسیاری از کافهها و رستورانهای یزد منوهای ویژه یلدا با غذاهایی مانند آش شولی و فسنجان ارائه میدهند.
آداب و رسوم در شهرها و روستاهای اطراف یزد
استان یزد، با تنوع فرهنگی و پیشینه تاریخی خود، آداب و رسوم یلدایی متنوعی در شهرها و روستاهای اطراف دارد. در ادامه، به برخی از این سنتها پرداخته میشود.
جدول آداب و رسوم خاص شهرها و روستاهای استان یزد
| شهر/روستا | آداب و رسوم خاص | توضیحات |
| میبد | آتشافروزی و قصهگویی | در میبد، روشن کردن آتش کوچک در حیاط خانهها و قصهگویی پای کرسی رایج است. خوراکیهایی مانند گندمک و آش شولی سرو میشود. |
| اردکان | خنچه برون مفصل | خانوادههای داماد خنچههای بزرگی با انار، هندوانه، و هدایای سنتی برای عروس آماده میکنند. حافظخوانی و موسیقی سنتی نیز رایج است. |
| تفت | پخت شیرینیهای محلی | در تفت، پخت قطاب و باقلوا در شب یلدا مرسوم است. خانوادهها با آجیل لرک و میوههای خشک پذیرایی میکنند. |
| مهریز | مراسم شکمبه شوران | روز آخر آذر به نام “شکمبه شوران” شناخته میشود و با شستن سیرابی و پخت غذاهای سنتی همراه است. انار و هندوانه پای ثابت سفره است. |
| ابرکوه | نیایش در آتشکدهها | زرتشتیان ابرکوه در آتشکدهها جمع میشوند و با دعاخوانی و سرو آجیل لرک، یلدا را جشن میگیرند. |
| روستاهای زرتشتی (چم و مبارکه) | دعاخوانی و آجیل لرک | در این روستاها، زرتشتیان با روشن کردن آتش و خواندن اوستا، یلدا را گرامی میدارند. آجیل لرک و میوههای خشک از خوراکیهای اصلی است. |
| عقدا | شبنشینی با موسیقی محلی | در عقدا، شبنشینی با نواختن موسیقی محلی و خوردن آش شولی و فسنجان برگزار میشود. |
چگونه شب یلدا را به سبک یزدی جشن بگیریم؟
برای کسانی که میخواهند شب یلدا را به سبک یزدی برگزار کنند، مراحل زیر میتواند راهنمایی کاربردی باشد:
- آمادهسازی سفره یلدا:
- انار، هندوانه، خرمالو، و نارنج را در ظروف سفالی یا مسی بچینید.
- آجیل لرک، گندمک، و شیرینیهای یزدی مانند قطاب و باقلوا را آماده کنید.
- یک آتشدان کوچک یا چند شمع برای نماد نور و گرما قرار دهید.
- پخت غذای سنتی:
- آش شولی یزدی را با سبزیجات تازه و سرکه تهیه کنید.
- فسنجان با گوشت اردک یا مرغ را به عنوان غذای گرم سرو کنید.
- برگزاری آیین خنچه برون:
- اگر تازهعروسی در فامیل دارید، سینیهایی با میوه، آجیل، و هدایا تزئین کنید و به خانه عروس ببرید.
- از پارچههای ترمه و روبانهای قرمز برای تزئین استفاده کنید.
- حافظخوانی و قصهگویی:
- دیوان حافظ را آماده کنید و با نیت، فال بگیرید.
- از بزرگترها بخواهید قصههای محلی یا داستانهای زرتشتی تعریف کنند.
- افروختن آتش یا شمع:
- یک آتشدان کوچک یا چند شمع روشن کنید تا فضای آیینی یلدا را تقویت کنید.
- دعوت از اقوام:
- دورهمی را در خانه بزرگتر فامیل برگزار کنید و از همه بخواهید در چیدن سفره و اجرای مراسم مشارکت کنند.
نتیجهگیری
شب یلدا در یزد و شهرها و روستاهای اطراف آن، آیینی است که فرهنگ، تاریخ، و همبستگی خانوادگی را در خود جای داده است. از سفرههای رنگین میزد و آیین خنچه برون گرفته تا افروختن آتش و حافظخوانی، این شب فرصتی است برای گرامیداشت نور و زندگی در دل طولانیترین شب سال.
زرتشتیان یزد با آیینهای خاص خود، مانند نیایش در آتشکده و سرو آجیل لرک، به این جشن عمق معنوی میبخشند، در حالی که جوانان با خلاقیت خود، جلوهای مدرن به آن اضافه میکنند. با برگزاری این مراسم به سبک یزدی، میتوانید گرما و صمیمیت این شب را به خانه خود بیاورید و آن را به تجربهای بهیادماندنی تبدیل کنید.
